Қазақ халқы – салт-дәстүрге бай халық. Әрбір ғұрпы мен әдетінде ғасырлар бойы жинақталған тәжірибе, тәлім мен тәрбие, имандылық пен парасат жатыр. Дәстүр – тек тұрмыстық дағды емес, ол – халықтың рухани болмысын қалыптастыратын өлшем. Ал ислам діні – сол дәстүрлердің көпшілігіне мазмұн беріп, асыл негіз болған құдіретті күш. Сондықтан қазақ дәстүрін діннен бөліп қарастыруға болмайды.

Бүгінгі таңда кейбір жат діни ағымдардың дәстүрді жоққа шығаруы қоғамда алаңдаушылық тудырып отыр. Бұл мақалада дәстүрдің діндегі орны, оның тәрбиелік мәні және дәстүрді жоққа шығарудың зияны ғылыми-теологиялық тұрғыдан қарастырылады.

Дәстүрдің исламдағы орны

Ислам – әмбебап дін. Ол халықтардың салт-дәстүрінің барлығын бірден жоққа шығармайды, қайта шариғатқа қайшы келмейтін әдет-ғұрыпты қолдайды. Құран Кәрімде: «Әрбір үмметке Біз олардың ұстанар жолын нәсіп еттік» (Хаж сүресі, 67-аят) делінген. Демек, әр халықтың өзіндік ғұрпы бар, бірақ ол дін негізіне қайшы болмауы шарт.

Қазақ халқының дәстүрлерін сараласақ, олардың көпшілігі ислам құндылықтарымен толық үйлеседі:

  •         Қонақжайлылық. Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Кімде-кім Аллаға және ақырет күніне иман келтірсе, қонағын құрметтесін» деген. Бұл хадис қазақтың «Қонақ келсе – құт» деген қағидасымен ұштасады.

  •         Бата беру. Бата – қарапайым тілек емес, дұғаның қазақы үлгісі. Хадистерде бір-біріне дұға жасаудың сауабы зор екені айтылған.

  •         Жеті атадан аспай қыз алыспау. Бұл дәстүр ұрпақ тазалығын сақтау мен туыстық қатынасты нығайтуды көздейді. Исламда да туыстық байланыс қатаң сақталуы тиіс.

  •         Марқұмға Құран бағыштап, ас беру. Бұл – садақа жасаудың, қайғыны бөлісудің қазақы дәстүрі. Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Адам өлгенде амал дәптері жабылады, бірақ үш нәрсе үзілмейді: садақа, пайдалы ілім және дұға жасайтын салиқалы ұрпақ» деген. Осы дәстүрлердің барлығы дінмен қабысып, ұлттың рухани қазынасына айналған.

Дәстүрді жоққа шығарудың қателігі

Соңғы жылдары қоғамда дәстүрді «бидғат» немесе «дінде жоқ» деп жоққа шығаратын ағымдар пайда болды. Олар келіннің сәлем салуын ширкке теңейді, бата беруді терістейді, ас беруді артық іс деп есептейді. Бұл – діннің шынайы мәнін толық түсінбеудің және тарихқа немқұрайдылықпен қараудың белгісі.

Ислам ғалымдары әрқашан шариғатқа қайшы келмейтін дәстүрді сақтауға үндеген. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өзі Мәдинаға келгенде жергілікті халықтың дәстүрін құрметтеп, қайсысы исламға үйлессе, соны жалғастырған. Бұл дәстүрді жоққа шығармай, оны саралап, игі тұстарын қабылдаудың үлгісі.

Имам әс-Суютидің жеткізген хадисінде: «Үмбетімнің жақсы деп танығаны – Алла алдында да жақсы» делінген. Демек, халықтың жүрегінен орын алған, имандылыққа жетелейтін дәстүр – құптарлық іс. Дәстүрді жоққа шығару – ұлттық бірлікті әлсірету, халықтың тарихи жадына балта шабу. Бұл – елдің тұтастығына қауіпті құбылыс.

Дәстүр – тәрбиенің негізі

Қазақ дәстүрлері – ұрпақ тәрбиесінің алтын қазығы. Әрбір әдет-ғұрыптың астарында өнегелік мән жатыр:

  •         Сәлем салу – үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу.

  •         Құда күту, той жасау – ынтымақ пен берекені арттыру.

  •         Шілдехана, бесікке салу – жаңа өмірді қуанышпен қарсы алу, қоғамға таныстыру.

  •         Ас беру – бірлікті күшейту, марқұмға дұға бағыштау.

Осындай дәстүрлер арқылы ұрпақ имандылыққа, бауырмалдыққа, отансүйгіштікке тәрбиеленеді. Бұл – кез келген қоғам үшін баға жетпес құндылық.

Қазіргі қоғам үшін маңызы

Жаһандану дәуірінде ұлттың болмысын сақтайтын негізгі тіректер – тіл, дін және дәстүр. Егер дәстүрден қол үзсек, ұрпақтың рухани тамыры әлсірейді. Сол себепті салт-дәстүрді сақтап, оны ислам құндылықтарымен ұштастыру – қазіргі Қазақстан қоғамы үшін аса маңызды.

Мемлекетіміздің діни саясаты да осыған үндейді. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрін исламның асыл құндылықтарымен үйлестіруге шақырады. Бұл – ұлттық бірлікті сақтаудың, экстремизмнің алдын алудың бір жолы.

Қорыта айтқанымызда «салт-дәстүрім – таусылмайтын қазынам» деу – ата-бабаның аманатына адалдықтың белгісі. Қазақ халқының салт-дәстүрін жоққа шығару – ұлттық рухты әлсірету, тарихты терістеу. Ал оны ислам құндылықтарымен сабақтастыра ұстану – ұлтты ұйыстыратын, болашаққа жол көрсететін басты бағыт.

Дін мен дәстүрді қатар ұстанған ұрпақ – рухани бай, иманы кәміл, ұлттық болмысы берік ұрпақ. Сондықтан біздің міндетіміз – ата-бабадан қалған асыл қазынаны көздің қарашығындай сақтап, оны болашаққа аман жеткізу. Өйткені дәстүрсіз дін – тамырсыз, дінсіз дәстүр – мәнсіз. Екеуін бірге ұстану – елдігіміздің кепілі.

Абай аудандық мешітінің найб имамы Жардыбайұлы Ережеп