Қай дәуірде, қай құрлықта өмір сүрсе де, адам баласы жаратылыстың сырын, өмірдің мәнін, жақсылық пен жамандықтың өлшемін іздеген. Осы ізденістің ең сенімді жауабы ретінде дін адамның жүрегіне тыныштық, қоғамға тәртіп, мәдениетке рухани арқау болып келеді. Бұл мақалада діннің мәні, оның адам мен қоғам өміріндегі орны, қазақ халқының рухани болмысындағы рөлі және сауатты діни көзқарастың маңызы қарастырылады.

1. Діннің мағынасы мен ұғымы

Қазақ тіліндегі «дін» сөзі араб тіліндегі «дин» сөзінен енген. Араб тілінде бұл сөз бойсұну, жол-жоба, әдет-ғұрып, сондай-ақ сый мен жаза деген мағыналарды қамтиды. Құран Кәрімнің алғашқы сүресінде Алла Тағала «Мәлики иәумиддин» – «Сый мен жаза күнінің иесі» деп сипатталады (Фатиха сүресі 4 аят)

Терминдік мағынада діннің анықтамасын ғұлама әл-Сайид әш-Шариф әл-Журжани (1339–1413) «ат-Та'рифат» атты еңбегінде береді: дін – Алла тарапынан орнатылған, ақыл иелерін өз еркімен игілікке жетелейтін заң. Мұндағы маңызды ерекшелік – дін адамға күшпен емес, ақыл мен таңдау арқылы жол көрсетеді.

2. Дін – адамның табиғи қажеттілігі

Ислам ілімі бойынша, Жаратушыға деген бейімділік адамның жаратылысына біте қайнасқан. Алла Тағала Рум сүресінде:

 «Сондықтан жүзіңді ауытқымай дінге бұр. Бұл – Алла адамдарды жаратқан табиғи қасиет (фитрат)», – деп айтқан (Рум, 30).

Ардақты Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) да әрбір баланың фитрат, яғни таза табиғат үстінде тууын хабарлаған (имам Бұхари, имам Муслим). Бұдан шығатын қорытынды: дін адамға сырттан таңылатын жат нәрсе емес, оның ішкі қажеттілігіне жауап беретін құндылық. Археологиялық қазбалар да ежелгі қауымдарда жерлеу рәсімдері мен құлшылық орындарының болғанын көрсетеді.

3. Иман, ғибадат және ахлақ бірлігі

Дін үш арнаның тұтастығынан тұрады: иман (сенім), ғибадат (құлшылық) және ахлақ (мінез-құлық). Сенім – жүректегі бағыт, құлшылық – соны іс жүзінде көрсету, ахлақ – оның адамдармен қарым-қатынастағы көрінісі. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Дін – насихат, яғни шынайы ақыл-кеңес», – деп, оны Аллаға, Оның Кітабына, Елшісіне, мұсылман басшыларына және жалпы халыққа адал болу деп түсіндірген (имам Муслим). Демек, дін – тек рәсімдер жиынтығы емес, адамға және қоғамға адал болу.

Бұл жүйенің өзегі – ниет. Хазірет Омар (р.а.) жеткізген хадисте:

 «Амалдар ниетке қарай бағаланады» делінген (имам Бұхари, имам Муслим).

Яғни сыртқы көрінісі бірдей екі амалдың құны жүрекке байланысты. Осы себепті әл-Ғазали «Ихъя улум ад-дин» («Дін ғылымдарын жаңғырту») еңбегінде ниет пен шынайылыққа ерекше мән берген. Қазіргі діни уағыздарда да ықылас әрбір амалдың қабыл болу шарты ретінде жиі айтылады.

4. Дін, ақыл және ғылым

Құран Кәрімнің алғаш түскен аяты – «Оқы!» деген бұйрық (Ғалақ, 1). Сондай-ақ онда: «Білетіндер мен білмейтіндер тең бола ма?» деп сұралады (Зумар, 9). Демек, дін ақылға қарсы емес, ақылды дұрыс бағытқа салатын жол. Мұсылман әлемінің әл-Фараби, әл-Бируни, Ибн Сина сияқты ғұламалары діни сенімді ғылыммен айналысуға кедергі санамаған. Әл-Фараби «Ізгі қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегінде бақыт пен адамгершілікті білім арқылы жүзеге асатын мақсат ретінде қарастырады.

5. Дін және қоғамдық келісім

Дін қоғамды іріткімен емес, ынтымақпен құруды үйретеді. Құранда:

 «Дінде зорлық жоқ» делінген (Бақара, 256), ал Кәфирун сүресінде: «Сендерге – өз діндерің, маған – өз дінім» (109:6). Халықтардың ұлт-ұлт, тайпа-тайпа болып жаратылуы бір-бірін тану үшін екені де айтылады (Хужурат, 13).

Қазақстанда діни қатынастар Конституциямен және «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» 2011 жылғы Заңмен реттеледі. Конституцияның 1-бабы елді зайырлы мемлекет деп жариялайды, ал 22-бабы әркімнің ар-ождан бостандығына құқығын бекітеді. Яғни, мемлекет діни сенімге араласпайды, ал сенуші азамат өз сенімін заң аясында еркін ұстана алады.

Діннің қоғамдық рөлі әлеуметтік жауапкершілік институттарында да көрінеді. Зекет, садақа және уақыф (қайырымдылыққа арналған қор) мұқтаж жандарға қол ұшын беріп, байлар мен кедейлер арасындағы әлеуметтік алшақтықты азайтуға бағытталған. Тарихта уақыф қаражатына мешіттер, медреселер, кітапханалар мен ауру-сырқаулар үшін қонақ үйлер салынған, яғни дін білім мен қамқорлықтың да тірегі болған.

6. Қазақ халқының рухани болмысындағы дін

Қазақ даласында ислам дінінің орнығуы – ұзақ тарихи үдеріс. Бұл ретте зерттеушілер Түркістан өңірінің ықпалын және Қожа Ахмет Йассауи (XII ғ.) мұрасының орнын ерекше атап өтеді. «Диуани хикмет» жинағындағы хикметтер ислам ілімін түркі жұртына түсінікті тілде жеткізіп, дінді халық санасына сіңіруде маңызды рөл атқарды. Ғасырлар бойы қазақ жұрты ханафи мәзһабы мен матуриди ақидасын ұстанып келді; бұл – орташа, мейірімді, дәстүрмен сабақтасқан жол.

Діни мұраның тарихи маңызын материалдық ескерткіштерден де көруге болады. Түркістандағы Қожа Ахмет Йассауи кесенесі (құрылысы 1389 жылы басталған) – ортағасырлық түркі сәулеті мен діни мәдениетінің ең көрнекті үлгісі, ол 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Мұндай ескерткіштер дінді тарихтан бөлек қарастыруға болмайтынын, діни құндылықтар қоғамның өнері мен ғылымына, құрылыс пен жазба мәдениетіне де ықпал еткенін көрсетеді.

Абай қарасөздерінде иман мен діни сезімді ақыл, әділет, адалдық пен мейірім ұғымдарымен байланыстырып, «толық адам» бейнесінде имандылық пен адамгершілікті тұтастырады. Кеңестік дәуірде дін қуғынға ұшырап, мешіттердің көбі жабылып, діни білім беру үзілді. Тәуелсіздік алғаннан кейін діни өмір қайта жандана бастады, алайда ұрпақтар арасындағы білім үзілісі діни сауатсыздық мәселесін қалдырды.

7. Дін, отбасы және тәрбие

Діни құндылықтар адамға алғаш рет отбасында беріледі. Ата-ана – баланың алғашқы рухани мұғалімі: бала дұғаны, ұяттылықты, үлкенді сыйлауды, адалдықты алдымен үйден көріп үйренеді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Әрқайсыларың бақташысыңдар және әрқайсыларың қарамағындағылар үшін жауаптысыңдар», – деген (имам Бұхари, имам Муслим). Бұл хадис ата-анаға балаға тек нәпақа беру емес, тәрбие беру жауапкершілігін де жүктейді.

Педагогикалық тұрғыдан қарағанда, діни тәрбие баланың ар-ұждан, жауапкершілік, мейірімділік сияқты қасиеттерін қалыптастырудың маңызды құралы болып табылады. Алайда тәрбие мәжбүрлеуге емес, үлгі мен түсіндіруге құрылуы тиіс: баланың жүрегіне дінді сүйіспеншілікпен жеткізген жөн. Мектеп пен мешіт, ұстаз бен имам, ата-ана мен қоғам бір-біріне қарсы емес, бірін-бірі толықтыратын тәрбие беруші күштер ретінде әрекет еткенде ғана жас ұрпақ рухани тұтас болып өседі.

Тәрбиенің ең маңызды нәтижесі – адамның діни білімді ғана емес, оны күнделікті өмірдегі мінезімен үйлестіре білуі. Адал еңбек, уәдеге беріктік, көршіге қамқорлық, ата-анаға құрмет – діннің қағидалары өмірде осылай көрініс табады.

8. Сауатты діни көзқарастың маңызы

Қазіргі кезде діни ақпарат әлеуметтік желі арқылы лезде таралады, бірақ оның бәрі сенімді емес. Беймәлім көздерден алынған жартыкеш білім адамды не шектен шығуға, не дінге селқостыққа итермелеуі мүмкін. Құранда мұсылмандар «үммәтән уасатан» – орта, әділ қауым деп сипатталады (Бақара, 143). 

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) де: «Расында дін – жеңіл» деп, дінді өзіне артық жүк жүктеп қиындатудан сақтандырған (имам Бұхари). 

Дін – адамға рухани тыныштық, қоғамға ынтымақ, мәдениетке тереңдік беретін құндылық. Ол ықыласпен, ақылмен, білім мен төзімділікпен ұсталғанда ғана шынайы игілік әкеледі. Алла Тағала баршамызға дінімізді дұрыс түсініп, әрбір амалымызды шынайы ықыласпен орындауды нәсіп етсін. Әмин!

 Қаракесеков Дәулет Ерболатұлы

Қарағанды қалалық "Әл-Машани" мешітінің ұстазы