Қазақ халқының рухани болмысы ғасырлар бойы қалыптасқан терең діни таным мен ұлттық құндылықтардың үйлесімінен тұрады. Бұл екеуі бір-бірінен бөлек құбылыс емес, қайта бірін-бірі толықтырып, халықтың дүниетанымын, өмір салтын, мінез-құлқын, тәрбие жүйесін қалыптастырған тұтас рухани жүйе.

         Дәстүрлі діни таным дегеніміз – ата-бабамыз ұстанған ислам дінінің Құран мен сүннетке негізделген, ақылға, парасатқа, адамгершілікке сүйенген өмірлік жолы. Бұл таным фанатизмнен, шектен шығушылықтан, қатігездіктен ада. Ол адамды Аллаға жақындатумен қатар, қоғамға пайдалы, елге қызмет ететін тұлға ретінде қалыптастыруды мақсат етеді. Ислам – тек ғибадаттар жиынтығы емес, ол – өмір сүру мәдениеті, мінез-құлық мектебі, рухани тәрбие жүйесі.

         Ал ұлттық құндылықтар – халқымыздың сан ғасырлық тәжірибесінен өткен салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, тәрбиелік ұстанымы, өмірлік қағидалары. Үлкенге құрмет, кішіге ізет, ата-анаға қызмет, қонақжайлық, аманатқа адалдық, уәдеге беріктік, жетім-жесірге қамқорлық, ел бірлігі – мұның барлығы ұлттық болмысымыздың өзегі. Бұл құндылықтардың барлығы ислам дінінің негізгі қағидаларымен толық үндес.

         Қазақ қоғамында дін мен дәстүр ешқашан бір-біріне қарсы қойылған емес. Керісінше, дәстүр дінді жеткізуші құрал, ал дін дәстүрді тазартушы рухани өлшем болды. Бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, неке қию, жаназа, ас беру секілді дәстүрлердің барлығы исламдық мазмұнмен сабақтасып, тәрбиелік мәнге ие болды. Мұнда мақсат – сыртқы рәсім емес, ішкі тәрбие, рухани жүйе қалыптастыру.

         Дәстүрлі діни таным адамды тек құлшылық иесі ретінде емес, жауапкершілігі бар тұлға ретінде тәрбиелейді. Ол адамға: «Мен кіммін? Қайдан келдім? Қайда барамын? Қоғам алдындағы міндетім қандай?» деген сұрақтарға жауап береді. Бұл – рухани жетілу жолы. Ал ұлттық құндылықтар осы рухани жолды өмірде іске асырудың нақты үлгісін көрсетеді.

         Қазіргі заманда рухани дағдарыс, құндылықтар дағдарысы жиі айтылып жүр. Бұл дағдарыстың түп-тамыры – дәстүрлі діни танымнан алыстау мен ұлттық негізден ажырау. Тамырынан айырылған ағаштың қурайтыны секілді, рухани негізінен айырылған қоғам да әлсірейді. Сондықтан бүгінгі ұрпақты тәрбиелеуде дін мен дәстүрді қатар ұстану – уақыт талабы ғана емес, ұлттың болашағы үшін стратегиялық қажеттілік.

         Дәстүрлі діни таным мен ұлттық құндылықтар жастарға тек тыйым салу арқылы емес, мағына беру арқылы әсер етуі тиіс. Тәрбиенің күші – қорқытуда емес, сананы оятуда. Адам не үшін өмір сүріп жатқанын, не үшін адал болуы керек екенін, не үшін ар-ұятты сақтау қажет екенін түсінген кезде ғана шынайы рухани тұлға қалыптасады.

         Қорыта айтқанда, дәстүрлі діни таным – рухани өзек, ұлттық құндылықтар – сол өзектің өмірдегі көрінісі. Бірі – ішкі әлемді тәрбиелесе, бірі – сыртқы өмірді реттейді. Екеуі біріккенде ғана толыққанды, кемел қоғам қалыптасады. Дін – рух береді, дәстүр – сол рухқа форма береді. Осы үйлесім сақталған жерде ұлт сақталады, ел сақталады, болашақ сақталады.

Шахтинск қалалық «Нұр» мешітінің имамы Мәулен Әбілхайыр Кәсенұлы